Nhìn cồng chiêng ngẫm đến ca trù, quan họ

Từ thực trạng chưa mấy vui của bảo tồn Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên sau một thời gian được UNESCO công nhận là kiệt tác phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại, một số nhà nghiên cứu đề xuất tìm hướng khác để bảo vệ ca trù và quan họ.

>> Vừa mừng vừa lo cho ca trù, quan họ

Theo nhạc sĩ Linh Nga Niê kĐăm, ngành văn hóa đầu tư rất nhiều kinh phí cho cồng chiêng Tây Nguyên, nhưng đến nay, các hoạt động chủ yếu là đem cồng chiêng đi biểu diễn, chứ không gian cồng chiêng thì không còn trong đời sống cộng đồng nữa.

Lễ hội đến thì "sống"
 
Bà Linh Nga Niê kĐăm cho biết: "Mỗi tỉnh đều có một dự án bảo tồn Không gian văn hóa cồng chiêng của tỉnh mình, chẳng hạn ở Đắc Lắk là xấp xỉ 10 tỷ đồng, chưa kể kinh phí từ trên cấp". Cho đến thời điểm này, ngành văn hóa và các địa phương đều có những chương trình, dự án bảo tồn văn hóa cồng chiêng, nhưng theo bà Linh Nga, hầu hết vẫn chỉ là trên giấy tờ. "Các địa phương nói rằng đã khôi phục hàng trăm lễ hội, bằng cách xuống tổ chức lễ hội cho người dân rồi quay phim chụp ảnh, làm băng tư liệu, nhưng những năm tiếp theo bà con có tổ chức lại lễ hội đó hay không thì không biết. Như thế có đúng là bảo tồn hay không?", bà Linh Nga đặt câu hỏi.

Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, một trong những người giúp Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận, cho rằng việc tổ chức những liên hoan tốn kém nhiều tỷ đồng không mang lại nhiều ích lợi bằng đầu tư cho nghệ nhân chỉnh chiêng để đào tạo các thế hệ kế cận. "Cách đây khoảng hai năm, có đơn vị tổ chức cho đồng bào các dân tộc thi chỉnh chiêng lẫn lộn, còn Ban giám khảo là ba người Kinh không hề biết chỉnh chiêng, thậm chí trong đó còn có một người chưa bao giờ nghiên cứu về cồng chiêng", ông Hiền nói.

Cồng chiêng Tây Nguyên hầu như chỉ "sống" trong lễ hội. Ảnh: Như Ý.

Từ kinh nghiệm bảo tồn Nhã nhạc cung đình, nhạc sĩ Đặng Hoành Loan cho rằng Huế đã làm rất tốt, tuy nhiên có một điều gây tranh cãi trong cách làm của địa phương này. Đó là Huế không đồng ý truyền bá và biểu diễn rộng rãi nhã nhạc ra các địa phương khác. Người dân ở các địa phương khác muốn biết nhã nhạc ra sao thì buộc phải đến Huế, hoặc đành "bó tay".

Giữ nguyên gốc hay không?

Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan cho biết, những chương trình hành động của Việt Nam đề ra trong hồ sơ trình UNESCO được các chuyên gia quốc tế đánh giá cao. Những biện pháp bảo tồn đó đã được rút kinh nghiệm từ thực tế bảo tồn cồng chiêng và nhã nhạc.

Về quan điểm bảo tồn, phát huy giá trị của quan họ, ông Nguyễn Đăng Túc, giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Bắc Ninh, cho rằng sẽ rất khó nếu muốn giữ nguyên gốc. "Luật Di sản mới cũng chỉ quy định giữ những yếu tố gốc chứ không phải nguyên gốc. Bây giờ giữ quan họ của những năm 30 có lẽ là không tưởng, vì không gian văn hóa và con người của những năm 30 không còn". Do đó, ông Túc cho rằng, cần bảo tồn những "gene" quý, những giá trị được chắt lọc, chứ không theo kiểu sao chép một cách khô cứng những yếu tố nguyên gốc. Ông Túc khẳng định địa phương mình vẫn duy trì hát quan họ truyền thống trong không gian làng quê, không có nhạc đệm.

Tuy nhiên, một khó khăn lớn trong bảo tồn quan họ là tình cảm liền anh liền chị đã mất hết, mà theo GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, gần như không thể khôi phục. "Cái gọi là quan họ làng bây giờ cũng không còn bản chất của xã hội ấy nữa, mà chỉ còn là đến sân khấu để diễn. Còn trong hội Lim, có bốn cọc tre, phủ lên một tấm ni lông màu cờ Thái Lan, một liền anh, liền chị "ưỡn ẹo" với micro và xin tiền thiên hạ như hành khất hồi xưa…", GS Tô Ngọc Thanh nhận xét.

Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan cảnh báo, trước cơn lốc đô thị hóa, "quan họ làng" có thể mai một. Lúc đó sẽ chỉ còn các "bảo tàng sống", tức là "quan họ đài". Tuy nhiên, ông Loan không đồng ý với những ý kiến kỳ thị "quan họ đài". "Chúng ta cứ giữ lại đã, để không tuột mất những di sản mà cha ông sáng tạo nên. Nói như GS Trần Văn Khê, chí ít thì cái nghệ thuật ấy còn được người ta tôn vinh", ông Loan nói, đồng thời kêu gọi xây dựng những quy định về cách hành xử đối với di sản.

Đối với ca trù, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền lo rằng các đào kép trẻ sẽ dần "bỏ cuộc chơi", khi mà biểu diễn miễn phí cũng chẳng mấy ai ngó ngàng. "Bởi vậy, cần có chính sách bảo vệ bằng luật đối với các nhóm ca trù hoạt động", ông Hiền đề xuất.