Ngón tay thô ráp thoăn thoắt bấm phím, tiếng lục lạc, ngựa phi, voi bước... trong Phiên chợ Ba Tư vang lên. Mấy chục phút trước đó, những bàn tay chai sần ấy đang dắt trâu ra đồng hoặc tung cỏ cho cá ăn.
Chơi vĩ cầm từ thời chống Pháp
Trong chúng ta, mỗi người một năm có mấy lần đi nghe nhạc giao
hưởng? Có lẽ chỉ đếm trên đầu ngón tay mà thôi. Thế nên nếu nghe kể
rằng ở chốn nọ có đội nhạc nông dân chơi toàn nhạc cụ "Tây" là
violin thì chắc bạn sẽ nghĩ: Chuyện ở bên Tây rồi!
Nếu người ta nói với bạn rằng những người nông dân chơi violin ấy ở
ngay huyện Lạng Giang (tỉnh Bắc Giang), cách Hà Nội 70 km về phía
Bắc theo Quốc lộ số 1 thì bạn chắc hẳn sẽ ngạc nhiên và tò mò muốn
đến tận nơi để xem họ trông ra làm sao, chơi nhạc thế nào. Chúng
tôi lọ mọ tìm đến Bắc Giang để tìm hiểu những người nông dân chơi
nhạc ấy. Vừa đi vừa hỏi, người dân chỉ dẫn rất nhiệt tình. "Làng
violin" ấy là làng Then ở xã Thái Đào, nằm cách quốc lộ 3 km.
Đến cổng làng, người dân chỉ cho chúng tôi vào thẳng nhà anh
Nguyễn Quang Khoa, đội trưởng đội violin làng Then. Anh Khoa đang
dở tay làm vài món hàng mã, nghề phụ (nhưng mà chính) bên cạnh nghề
nông của gia đình. Thấy có khách, anh ngừng tay mời chúng tôi ngồi
uống trà, bên dưới bằng khen, giấy khen của nhiều cơ quan từ trung
ương đến tỉnh, huyện về thành tích biểu diễn của dàn violin làng
Then, trong đó có cả Bằng khen của Trung ương Đảng về thành tích
biểu diễn chào mừng Đại hội Đảng lần thứ 4 (1976).
 |
| Đội violin làng Then chơi nhạc tại nhà anh Khoa. |
Sau tuần trà, anh Khoa kể cho chúng tôi về xuất xứ của phong trào chơi violin ở làng Then. Chuyện bắt nguồn từ những năm 1952 - 1953, khi Pháp còn đóng quân ở ngay cạnh xã. Lúc đó, có một nhạc công học món "nhạc cụ Tây" này rồi về dạy lại cho con cháu. Thế rồi tiếng đàn lan dần ra xóm giềng, thành ra phong trào.
Đến hồi kháng chiến chống Mỹ, lứa thanh niên chơi nhạc đầu tiên tòng quân gần hết. Tuy nhiên, phong trào violin ở làng Then lại càng mạnh lên, nhờ công của một người làng, nhạc công đoàn văn nghệ Hà Bắc Nguyễn Hữu Đưa. Trên chục năm ròng, cứ vào ngày thứ Bảy, Chủ nhật được nghỉ, cụ Đưa lại miệt mài dạy miễn phí cho lớp lớp học sinh chơi món nhạc cụ này. Lúc cao điểm, cả làng có đến 100 người có thể chơi violin thành thạo.
Trong những năm 70 - 80 của thế kỷ 20, tên tuổi đội nhạc làng
Then vang khắp miền Bắc. Họ được mời đi biểu diễn ở nhiều nơi,
giành cả huy chương vàng hội diễn văn nghệ quần chúng toàn quốc.
Nhưng rồi sang thế kỷ 21, nhiều thanh niên rời làng lập nghiệp xa
xứ, người chơi đàn bắt đầu vắng dần. Hiện làng duy trì đội nhạc gồm
10 người tuổi ngoài 50.
"May là lứa này toàn anh em đã đi "thoát ly" mà vẫn quay về sinh
sống ở làng, nên vẫn duy trì luyện tập, biểu diễn đều đặn với
nhau", anh Khoa nói. Chứ lớp người làng Then ra đi nhiều lắm, nổi
tiếng cũng có, như NSND Bùi Đắc Sừ (nguyên Giám đốc Nhà hát Chèo
Việt Nam), Hà Quốc Minh (Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam), nhạc sĩ
Trần Vinh (Nhà hát Chèo Việt Nam)...
Dàn nhạc nghèo mà sang
Để chúng tôi được "mục sở thị", anh Khoa nhấc điện thoại, tập hợp
"nghệ sĩ làng" để biểu diễn. Cũng có người, anh phải sai con xách
xe đi tìm tận nơi, vì họ đang bận mưu sinh. Và rồi, những người
nông dân - nghệ sĩ làng Then tề tựu đông đủ. Nào anh Tuệ bán phở,
anh Thi thợ xây, anh Thuật trồng cây cảnh, anh Hùng nuôi bò... Nhìn
những bàn tay chai sạn, vai áo bạc màu, bàn chân lấm đất của họ,
khó có thể hình dung vì sao trong thời gian chiến tranh khó khăn
như vậy mà họ vẫn hăng say tập luyện âm nhạc. Dù nghèo khó, các cụ
ông, cụ bà sinh ra họ vẫn sẵn sàng bán lúa, bán lợn để mua những
cây đàn violin đắt tiền cho con em mình.
Các nhạc công dựng giá nhạc trong sân, mở bản tổng phổ dày đặc
nốt nhạc như giá đỗ, lấy đàn ra khỏi hộp, mắc vĩ so dây. "Sẵn sàng
chưa?", anh Khoa hỏi. "Xong rồi", các nhạc công lần lượt trả lời.
"Phiên chợ Ba Tư nhé!", nhạc trưởng Khoa vung đũa, và dòng
nhạc bắt đầu réo rắt. Đây tiếng vó ngựa dồn dập, kia tiếng chân voi
rầm rập, thật chả khác gì nghe "live" cả một dàn nhạc hiện
đại.
Anh bạn cùng đi, vốn là dân chơi nhạc, thán phục ra mặt.
"Lắng nghe này, có tới 4 bè nhé! Mà nhìn cái cách kéo vĩ kẹp sát
nách kìa, các bác ấy chơi theo trường phái khắc kỷ của Pháp đấy!".
Tôi thì mù tịt, chỉ nghe âm thanh réo rắt thấy khác gì trên
đài.
Hết Phiên chợ Ba Tư, các anh chơi Bóng cây Kơ
nia, Sông Đa-nuýp xanh, Du kích sông Thao,
rồi cả bản dân ca Hoa thơm bướm lượn. Đến lúc các nhạc
công tạm nghỉ, nhìn quyển tổng phổ, mới biết đây là bản phổ của
nghệ sĩ nổi tiếng Khắc Huề. Hỏi về "cách kéo kiểu Pháp", anh Khoa
công nhận anh bạn tôi nói đúng. Chả là quyển nhạc lý đầu tiên về
làng là sách tiếng Pháp. Thầy đầu tiên cũng học từ người Pháp,
thành ra các thế hệ học sinh đều chơi theo lối ấy.
Trông bộ đàn khá mới, chúng tôi hỏi về xuất xứ của chúng. Anh Khoa
cho biết: "Đấy là may nhờ có báo đài, năm 2006 Quỹ Văn hoá Việt Nam
- Thuỵ Điển biết đến dàn nhạc và tài trợ mua tặng 10 cây violin
mới. Nghệ nhân làm đàn nổi tiếng Lê Đình Viên ở Quốc Tử Giám (Hà
Nội) cảm phục dàn nhạc làng Then cũng bớt giá mỗi cây đàn 2 triệu
đồng, chỉ lấy 5 triệu đồng một chiếc đàn loại tốt. Cây cello trị
giá khoảng 15 triệu đồng thì do Chủ tịch hội nhạc sĩ Việt Nam Đỗ
Hồng Quân tặng riêng. Dàn nhạc đang muốn mua một cây viola mà vẫn
chưa có tiền".
Canh cánh nỗi lo nối nghiệp
Trò chuyện với chúng tôi, tuy hết sức tự hào về truyền thống âm nhạc độc đáo của làng quê, các nhạc công làng Then vẫn đau đáu một nỗi niềm: Đó là lo con cái họ không nối được nét nhạc của làng. Vì tuy con em các nhạc công ai cũng đã qua dăm ba năm học violin, nhưng lớn lên đi học, họ lên thành phố lập nghiệp, sinh sống, ít người về làng. Nhiều bạn trẻ cũng muốn nối nghiệp âm nhạc của cha anh, nhưng đều chọn nhạc cụ dễ chơi hơn như oóc-gan, ghi-ta... mà học để thi vào các trường nghệ thuật. "Đến ngay con cháu trong nhà cũng khó "nịnh" các em chơi violin, vì môn này khó quá, phải học kiên trì nhiều năm mới được", anh Khoa nói.
Còn khi hỏi về hiện tại, với niềm đam mê của mình, các anh cần
giúp gì để duy trì sinh hoạt của dàn nhạc, các nhạc công đều nhất
trí: "Tổng phổ. Giá có thêm nhiều bản phổ dành cho violin để chúng
tôi luyện tập là thích nhất!". Nhạc trưởng Khoa ước ao thêm: "Giá
chúng tôi có thể ghi âm lại vài bản nhạc để làm kỷ niệm và quà tặng
cho khách thì thật tuyệt vời".
Rời làng Then, chúng tôi vẫn còn mãi xúc động về sự tài hoa và tình
yêu âm nhạc cháy bỏng của những nhạc công nông dân. Mấy hôm sau,
trò chuyện với TS Nguyễn Xuân Diện, Phó Giám đốc Thư viện của Viện
Hán Nôm, ông kể trong một lần về chơi làng Then, ông vào thăm đình
làng và đọc được bốn chữ viết trên hoành phi là "Chung hòa thả
bình". Ông giảng giải: Đây là bốn chữ rút trong bài thơ
Phạt mộc, phần Tiểu Nhã của Kinh Thi.
Nguyên cả đoạn thơ ấy là Thần chi! Thính chi. Chung hòa thả
bình, nghĩa là: Hỡi thần! Hãy lắng nghe khúc nhạc này! Rồi
cho được hòa vui yên ổn.
Đôi câu đối trên cột đình thì ghi: Đình trung như Thuấn nhạc.
Bệ thượng nhược Nghiêu tôn, nghĩa là Nhạc vang lên trong
đình này như nhạc Thiều của vua Thuấn. Lòng tôn kính Thần
trên bệ kia chẳng khác dân thờ vua Nghiêu. Và TS Diện kết
luận: "Xem thế đủ biết thành hoàng làng Then chuộng âm nhạc. Dân
làng đi theo nghề nhạc là phải!".